Nhà sản xuất phim kiếm tiền như thế nào?

Một bộ phim thu hàng trăm tỷ đồng ở phòng vé vẫn có thể không mang lại đồng lãi nào cho nhà sản xuất. Lý do là tiền vé phải đi qua nhiều “trạm”: rạp chiếu, nhà phát hành, chi phí tiếp thị, khoản vay và nhà đầu tư, rồi mới đến phần lợi nhuận. Nhà sản xuất kiếm tiền từ nhiều nguồn, gồm phòng vé, bán quyền phân phối, streaming, truyền hình, tài trợ và sản phẩm phái sinh. Họ chỉ thực sự có lãi khi dòng tiền chảy qua hết các trạm đó mà vẫn còn dư. Bài viết này giải thích từng nguồn thu và thứ tự chia tiền bằng ngôn ngữ đời thường.

Nhà sản xuất phim thực sự làm gì và ai là người bỏ vốn

Nhà sản xuất là người đưa một ý tưởng thành bộ phim hoàn chỉnh. Họ tìm kịch bản, huy động vốn, ghép đội ngũ, giám sát tiến độ và ngân sách, rồi làm việc với nhà phát hành để đưa phim đến khán giả. Vì vậy thu nhập của họ không chỉ đến từ vé bán ra.

Nhìn chung, nhà sản xuất có hai kiểu thu nhập:

• Phí sản xuất: khoản trả cho công việc điều hành, thường nằm trong ngân sách phim và nhận được ngay cả khi phim không có lãi.
• Chia lợi nhuận phía sau (back-end): phần trăm trên lợi nhuận được xác định trong hợp đồng. Khoản này chỉ có nếu phim vượt qua các khoản phải thu hồi.

Tiền làm phim có thể đến từ nhà đầu tư cá nhân, quỹ đầu tư, ngân hàng, hãng phim, nhà phát hành hoặc nền tảng streaming. Ai bỏ vốn càng nhiều thì càng có quyền được hoàn tiền sớm. Mức phí và tỷ lệ chia cụ thể do hợp đồng quyết định, nên bài viết không đưa một con số chung.

Doanh thu phòng vé: nhà sản xuất nhận được bao nhiêu

Mỗi vé bán ra được chia giữa rạp chiếu và nhà phát hành. Một phần đáng kể, thường được nhắc đến ở mức khoảng một nửa, ở lại với rạp, nên phần về phía hãng phim nhỏ hơn con số doanh thu được báo chí đưa tin. Tỷ lệ cụ thể khác nhau theo thị trường, thời gian chiếu và thỏa thuận từng phim.

Phần về tay nhà phát hành tiếp tục bị trừ phí phân phối và chi phí in ấn, quảng bá (thường gọi là P&A, tức chi phí đưa bản phim ra rạp và quảng cáo). Chỉ khi các khoản này được thu hồi, tiền mới đi tiếp xuống phía nhà sản xuất và nhà đầu tư.

• Nguồn thu là gì: tiền bán vé tại rạp.
• Ai trả: khán giả, qua rạp chiếu rồi đến nhà phát hành.
• Nhà sản xuất nhận bao nhiêu: phần còn lại sau rạp, phí phân phối và tiếp thị, tùy hợp đồng.
• Rủi ro: cao, vì doanh thu phụ thuộc vào vài tuần đầu công chiếu.

Bán quyền phân phối theo khu vực và thị trường quốc tế

Quyền phân phối là quyền đưa phim đến khán giả ở một khu vực hoặc trong một hình thức khai thác nào đó. Nhà sản xuất có thể bán quyền này riêng cho từng quốc gia hoặc từng nhóm thị trường. Với phim độc lập, họ thường bán trước (presales) một phần quyền phân phối để có tiền hoặc cam kết tài chính từ trước khi quay. Đây cũng là cách chứng minh với ngân hàng và nhà đầu tư rằng phim có người mua.

• Nguồn thu là gì: khoản trả trước hoặc phí cấp quyền từ nhà phân phối địa phương.
• Ai trả: nhà phân phối ở từng khu vực.
• Nhà sản xuất nhận bao nhiêu: thường là khoản bảo đảm tối thiểu (minimum guarantee), cộng phần vượt mức nếu phim thu tốt hơn dự kiến, sau khi trừ phí đại lý bán phim.
• Rủi ro: thấp hơn phòng vé vì tiền về sớm, nhưng giá bán thường phụ thuộc vào sức hút của diễn viên, đạo diễn và thể loại.

Streaming và hợp đồng bán phim trọn gói

Streaming mở ra hai hướng kiếm tiền khác nhau cho nhà sản xuất.

Phim do nền tảng đặt hàng (mô hình cost-plus)

Nền tảng trả toàn bộ chi phí sản xuất và cộng thêm một khoản thưởng cho nhà sản xuất, được nhiều nguồn tin ngành mô tả ở mức khoảng 10 đến 20% hoặc cao hơn. Đổi lại, nền tảng thường mua đứt quyền khai thác lại và quyền quốc tế để giữ phim độc quyền lâu dài. Nhà sản xuất có dòng tiền dễ dự đoán, ít rủi ro vốn, nhưng thường không được chia thêm khi phim trở thành hiện tượng.

Cấp phép phim có sẵn cho nền tảng

Nhà sản xuất hoặc nhà phân phối bán quyền chiếu phim trong một thời hạn và khu vực nhất định. Giá phụ thuộc vào độ nổi tiếng, thể loại và mức độ cạnh tranh giữa các nền tảng.

Điểm cần nhớ là hai mô hình trên đánh đổi rủi ro lấy tiềm năng. Hợp đồng trả trọn gói giúp nhà sản xuất chắc chắn có lãi nhỏ, còn đi theo phòng vé thì có thể lãi lớn hoặc không có gì.

Truyền hình, video theo yêu cầu và thư viện phim dài hạn

Sau khi rời rạp, phim còn được khai thác qua truyền hình, thuê hoặc mua theo yêu cầu, đĩa và các gói thư viện phim. Với truyền hình truyền thống, kênh phát sóng lần đầu thường trả một phần chi phí sản xuất, và nhà sản xuất kiếm thêm bằng cách cấp phép lại cho nhiều kênh và khu vực khác (syndication).

• Điểm mạnh: dòng tiền kéo dài nhiều năm, đặc biệt với những phim có sức sống lâu.
• Điểm yếu: từng khoản nhỏ, phải quản lý nhiều hợp đồng, và quyền khai thác có thể đã bị bán đứt cho một bên khác.
• Lưu ý: sở hữu thư viện phim giúp tạo giá trị lâu dài, nhưng chỉ khi nhà sản xuất còn giữ quyền chứ không bán đứt toàn bộ ngay từ đầu.

Tài trợ, quảng cáo lồng ghép và hợp tác thương hiệu

Thương hiệu có thể trả tiền hoặc hỗ trợ hiện vật để sản phẩm xuất hiện trong phim (quảng cáo lồng ghép), hoặc để đồng hành trong chiến dịch ra mắt. Khoản này giúp giảm ngân sách phải huy động hoặc tăng thu nhập cho phim.

Nguồn này thường chỉ đóng góp đáng kể với phim có lượng khán giả lớn hoặc đối tượng rõ ràng. Với phim nhỏ, tài trợ có thể chỉ bù một phần chi phí. Nhà sản xuất cần cân nhắc để sản phẩm không làm hỏng mạch phim và tránh các điều khoản ràng buộc về nội dung.

Sản phẩm phái sinh, nhượng quyền và phần tiếp theo

Khi một bộ phim tạo ra thế giới và nhân vật được yêu thích, nhà sản xuất hoặc chủ sở hữu quyền có thể khai thác thêm: đồ chơi, quần áo, trò chơi, sách, nhạc phim, phần tiếp theo, phim ngoại truyện hoặc bán quyền làm lại ở thị trường khác.

• Lợi thế: biên lợi nhuận có thể cao khi đã có thương hiệu và khán giả.
• Điều kiện: nhà sản xuất phải thật sự nắm quyền sở hữu trí tuệ. Nếu hãng phim hoặc nền tảng giữ quyền này, phần của nhà sản xuất có thể rất nhỏ.
• Thực tế: chỉ một số ít phim có đủ sức hút để tạo ra nguồn thu này.

Thứ tự chia tiền: ai được trả trước, ai được trả sau

Cơ chế chia tiền theo thứ tự ưu tiên được gọi là waterfall (thác nước): tiền đổ từ trên xuống, bên nào ở bậc trên được trả đủ rồi tiền mới chảy xuống bậc dưới. Thứ tự thường gặp như sau, nhưng mỗi hợp đồng có thể khác:

1. Phí phân phối: nhà phân phối hoặc đại lý bán phim trừ phí ngay từ tổng doanh thu. Nhiều nguồn ngành cho biết mức thường gặp khoảng 20 đến 35%, có trường hợp lên đến khoảng 40%.
2. Chi phí in ấn và quảng bá (P&A): nhà phát hành thu hồi tiền tiếp thị đã chi.
3. Nợ vay ưu tiên: ngân hàng hoặc bên cho vay được hoàn gốc và lãi.
4. Hoàn vốn cho nhà đầu tư cổ phần: nhà đầu tư nhận lại tiền đã góp.
5. Các khoản trả chậm và lợi nhuận ròng: phần còn lại mới chia cho nhà sản xuất, nghệ sĩ và các bên có quyền chia lợi nhuận theo tỷ lệ trong hợp đồng.

Vì vốn cổ phần và lợi nhuận ròng nằm ở bậc cuối, một bộ phim có thể thu rất nhiều mà phần dành cho các bên chia lợi nhuận vẫn bằng không. Đây cũng là lý do hợp đồng cần quy định rõ giới hạn chi phí tiếp thị mà nhà phát hành được thu hồi. Nếu không, chi phí này có thể ngốn gần hết phần doanh thu ở các bậc dưới.

Ưu đãi, quỹ hỗ trợ và cách giảm rủi ro vốn

Nhiều quốc gia có chính sách hỗ trợ điện ảnh như quỹ phát triển, ưu đãi tín dụng hoặc ưu đãi cho đoàn phim nước ngoài. Tại Việt Nam, Luật Điện ảnh số 05/2022/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 15/06/2022. Luật nêu chính sách đầu tư, hỗ trợ sản xuất, phát hành và phổ biến phim, quảng bá điện ảnh và hợp tác quốc tế. Luật cũng quy định Quỹ hỗ trợ phát triển điện ảnh, với mục đích gồm hỗ trợ phim thể nghiệm, phim đầu tay và phim của tác giả trẻ, cũng như phim Việt Nam tham gia liên hoan phim ở nước ngoài.

Điều kiện, mức hỗ trợ và thủ tục cụ thể nằm ở các văn bản hướng dẫn và có thể thay đổi, nên người làm phim cần tra cứu quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý trước khi lập kế hoạch tài chính.

Ngoài hỗ trợ của nhà nước, nhà sản xuất thường giảm rủi ro vốn bằng các cách sau:

• Bán trước quyền phân phối hoặc quyền phát sóng để có tiền từ sớm.
• Chia vốn cho nhiều nhà đầu tư thay vì phụ thuộc vào một bên.
• Thỏa thuận trần chi phí tiếp thị với nhà phát hành.
• Lập ngân sách có khoản dự phòng và theo dõi chi tiêu theo từng giai đoạn.

Bảng so sánh các nguồn thu

Bảng dưới đây so sánh định tính, không dựa trên số liệu của phim cụ thể nào. Mức độ thực tế thay đổi theo từng phim và hợp đồng.

Nguồn thu	Ai trả tiền	Độ ổn định	Tốc độ thu tiền	Rủi ro chính
Phòng vé	Khán giả, qua rạp và nhà phát hành	Thấp, phụ thuộc vài tuần đầu	Nhanh nhưng bị trừ nhiều khoản	Phim không đủ sức hút, chi phí tiếp thị lớn
Bán trước quyền phân phối	Nhà phân phối theo khu vực	Khá cao khi đã ký hợp đồng	Rất sớm, có thể trước khi quay	Giá thấp nếu thiếu tên tuổi hoặc thể loại kén khách
Streaming trọn gói (cost-plus)	Nền tảng đặt hàng	Cao	Theo tiến độ sản xuất	Giới hạn phần chia khi phim thành công
Cấp phép cho nền tảng và truyền hình	Nền tảng hoặc kênh phát sóng	Trung bình	Theo từng hợp đồng, thường sau khi chiếu rạp	Cạnh tranh giá, bị bán đứt quyền
Thư viện phim dài hạn	Nhiều bên mua quyền theo thời gian	Trung bình đến cao với phim có sức sống lâu	Chậm, kéo dài nhiều năm	Phải còn giữ quyền khai thác
Tài trợ và quảng cáo lồng ghép	Thương hiệu	Trung bình	Thường trước hoặc trong lúc sản xuất	Ảnh hưởng đến nội dung, khó mở rộng với phim nhỏ
Sản phẩm phái sinh và nhượng quyền	Đối tác sản xuất, người mua quyền	Thấp, chỉ có ở phim có thương hiệu mạnh	Chậm, sau khi phim thành công	Nhà sản xuất có thể không nắm quyền sở hữu trí tuệ

Ví dụ minh họa dòng tiền của một bộ phim giả định

Lưu ý: toàn bộ số liệu dưới đây là dữ liệu minh họa, không phản ánh phim thật. Mức phí, tỷ lệ chia và các khoản vay được chọn tròn số chỉ để dễ theo dõi cách tiền chảy xuống từng bậc.

Giả định một phim có ngân sách sản xuất 100 tỷ đồng, huy động từ khoản vay 40 tỷ đồng và vốn cổ phần 60 tỷ đồng. Phim thu 250 tỷ đồng ở phòng vé, tức gấp 2,5 lần ngân sách.

Bước	Khoản mục (dữ liệu minh họa)	Số tiền (tỷ đồng)	Còn lại (tỷ đồng)
1	Doanh thu phòng vé	250	250
2	Rạp chiếu giữ lại (giả định 50%)	-125	125
3	Phí phân phối (giả định 20% trên phần nhà phát hành nhận)	-25	100
4	Chi phí in ấn và quảng bá (P&A)	-30	70
5	Trả nợ vay (gốc và lãi, giả định)	-40	30
6	Hoàn vốn cổ phần cho nhà đầu tư (60 tỷ đồng)	Mới trả được 30	0, còn thiếu 30
7	Nguồn thu khác sau phí (streaming, truyền hình, giả định)	+40	Bù đủ 30 còn thiếu, dư 10
8	Lợi nhuận ròng đem chia theo hợp đồng	10	10

Ví dụ cho thấy hai điều. Thứ nhất, doanh thu phòng vé gấp 2,5 lần ngân sách chưa đủ để nhà đầu tư cổ phần lấy lại vốn. Thứ hai, các nguồn thu sau phòng vé có thể quyết định phim có lãi hay không. Phần lợi nhuận ròng cuối cùng lại rất nhỏ so với con số doanh thu ban đầu.

Những hiểu lầm phổ biến

Phim thu bằng ngân sách là hòa vốn

Sai. Ngân sách sản xuất thường chưa gồm chi phí tiếp thị, và doanh thu phòng vé phải chia với rạp. Vì vậy người trong ngành thường dùng quy tắc ước lệ rằng phim cần thu khoảng 2 đến 2,5 lần ngân sách mới hòa vốn ở phòng vé. Đây chỉ là cách ước tính nhanh, không phải công thức chung, vì mỗi phim có chi phí tiếp thị và hợp đồng khác nhau.

Doanh thu cao nghĩa là nhà sản xuất giàu

Không nhất thiết. Nhà sản xuất chỉ nhận phần của mình sau các bậc phía trên trong waterfall, và phần chia lợi nhuận phụ thuộc vào hợp đồng.

Lợi nhuận ròng là con số kế toán đơn giản

Trong nhiều hợp đồng, “lợi nhuận ròng” được định nghĩa bằng các điều khoản riêng, với nhiều khoản khấu trừ như phí phân phối, chi phí chung và lãi vay. Vì vậy một phim ăn khách vẫn có thể cho ra lợi nhuận ròng bằng không trên giấy tờ. Hợp đồng nên quy định rõ cách tính và quyền kiểm tra sổ sách.

Streaming luôn tốt hơn phòng vé

Không hẳn. Streaming cho nhà sản xuất khoản thu chắc chắn hơn nhưng thường giới hạn phần chia khi phim thành công. Phòng vé có thể mang lại nhiều hơn nếu phim bùng nổ, nhưng rủi ro cao hơn.

Câu hỏi thường gặp

Nhà sản xuất có lãi nhờ đâu?

Họ có lãi nhờ phí sản xuất, phần chia lợi nhuận phía sau khi phim vượt qua các khoản phải thu hồi, và các nguồn thu kéo dài như bản quyền, streaming, truyền hình và sản phẩm phái sinh. Với nhiều nhà sản xuất, phí sản xuất là phần chắc chắn nhất.

Vì sao phim đông khách vẫn có thể lỗ?

Vì doanh thu phải chia cho rạp, trừ phí phân phối và chi phí tiếp thị, rồi hoàn nợ và vốn cho nhà đầu tư trước khi tính lãi. Nếu ngân sách hoặc chi phí quảng bá quá lớn so với doanh thu, phần còn lại có thể không đủ để hoàn vốn.

Streaming có tốt hơn phòng vé không?

Mỗi bên có ưu và nhược. Streaming trọn gói giúp nhà sản xuất giảm rủi ro và có khoản thưởng chắc chắn nhưng thường không được chia thêm khi phim nổi tiếng. Phòng vé có tiềm năng lớn hơn nhưng không chắc chắn.

Nhà sản xuất phim độc lập kiếm tiền khác gì hãng lớn?

Nhà sản xuất độc lập thường phải tự huy động vốn, bán trước quyền phân phối và chịu rủi ro lớn hơn. Hãng lớn có thể tự đầu tư, tự phát hành và khai thác nhiều kênh, nên thường nắm nhiều quyền hơn nhưng cũng chia lợi nhuận theo cơ chế nội bộ.

Có hỗ trợ nào cho người làm phim tại Việt Nam không?

Luật Điện ảnh 2022 có quy định về chính sách hỗ trợ và Quỹ hỗ trợ phát triển điện ảnh, trong đó có hỗ trợ phim đầu tay và phim của tác giả trẻ. Điều kiện và mức hỗ trợ cụ thể cần tra cứu ở các văn bản hướng dẫn hiện hành.

Kết luận

Nhà sản xuất phim kiếm tiền từ nhiều nguồn, và dòng tiền của một bộ phim giống như một chuỗi bậc thang: rạp, nhà phân phối, chi phí tiếp thị, nợ vay, nhà đầu tư, rồi mới đến lợi nhuận chia cho các bên. Nhìn doanh thu phòng vé mà không nhìn các bậc này sẽ dễ hiểu sai về việc ai thực sự có lãi. Muốn đánh giá một bộ phim có sinh lời hay không, hãy xem cả ngân sách, chi phí tiếp thị, cách chia doanh thu và các nguồn thu sau phòng vé, thay vì chỉ nhìn một con số doanh thu.

Tham gia cộng đồng của chúng tôi