Cách học các mặt phẳng của khuôn mặt cho người mới

Bạn đã từng vẽ một bức chân dung có đường nét khá đúng nhưng nhìn vẫn phẳng, thiếu khối và thiếu chiều sâu chưa? Nhiều người mới học vẽ gặp đúng vấn đề này. Nguyên nhân thường nằm ở chỗ mình nhìn khuôn mặt như một tập hợp đường viền, thay vì một khối có nhiều mặt hướng về các phía khác nhau.

Cách học các mặt phẳng của khuôn mặt giúp bạn đơn giản hóa hình khối, từ đó nhìn ra hướng ánh sáng và chiều sâu dễ hơn. Bài viết này đưa ra lộ trình học và các bài tập cụ thể, phù hợp cho cả người vẽ chân dung lẫn người tập điêu khắc.

Các mặt phẳng của khuôn mặt là gì và vì sao cần học

Hãy hình dung đầu người như một khối lớn có nhiều mặt: mặt trước, hai mặt bên, mặt trên và mặt dưới. Mỗi mặt hướng về một phía, nên khi có ánh sáng chiếu vào, mặt nào quay về phía nguồn sáng sẽ sáng hơn, mặt nào quay đi sẽ tối hơn. Đó chính là ý tưởng cơ bản của các mặt phẳng khuôn mặt.

Khi vẽ hoặc điêu khắc, việc chia khuôn mặt thành các mặt phẳng mang lại một vài lợi ích rõ ràng:

• Bạn nhìn ra khối thay vì chỉ chép đường viền.
• Bạn biết nên đặt vùng sáng và vùng tối ở đâu, và vì sao.
• Bạn dễ giữ được sự nhất quán về ánh sáng trên toàn bộ khuôn mặt.
• Khi điêu khắc, bạn xác định được các mặt lớn trước, rồi mới chuyển dần sang chi tiết.

Việc làm ngay: nhìn một bức ảnh chân dung có ánh sáng mạnh và thử chỉ ra đâu là mặt trước, đâu là mặt bên của khuôn mặt.

Chuẩn bị trước khi học: dụng cụ và tài liệu tham khảo

Bạn không cần dụng cụ đắt tiền để bắt đầu. Một cây bút chì, một tờ giấy và một chiếc đèn bàn đã đủ cho những bài tập đầu tiên.

• Bút chì: gợi ý dùng bút mềm cho vùng tối và bút cứng cho nét phác nhẹ. Lựa chọn cụ thể tùy thói quen của mỗi người.
• Giấy phác thảo: chuẩn bị nhiều tờ để tập nhanh, không cần tiếc giấy.
• Đèn một nguồn sáng: đặt đèn lệch sang một bên để tạo vùng sáng và vùng tối rõ ràng trên vật mẫu.
• Ảnh chân dung ánh sáng mạnh: chọn ảnh có một hướng sáng rõ, tránh ảnh chụp bằng ánh sáng phẳng vì khó nhìn ra khối.
• Tượng thạch cao (tùy chọn): nếu có điều kiện tiếp cận, đây là vật mẫu rất tốt, nhưng không bắt buộc với người mới.

Việc làm ngay: đặt đèn sang một bên, chiếu vào một vật đơn giản như quả cầu hoặc quả trứng, và quan sát vùng sáng tối trên đó.

Bắt đầu từ khối đầu đơn giản (khối cầu và phương pháp Loomis)

Phương pháp Loomis là một cách dựng đầu quen thuộc trong nhiều giáo trình vẽ. Ý tưởng là bắt đầu từ một khối cầu, sau đó thêm các đường hướng dẫn để xác định vị trí các phần của khuôn mặt. Đây là công cụ hỗ trợ, không phải quy tắc tuyệt đối, vì mỗi khuôn mặt đều có nét riêng.

Các bước dựng cơ bản:

1. Vẽ một khối cầu làm phần sọ của đầu.
2. Cắt bỏ hai bên khối cầu để tạo hai mặt bên phẳng, nhờ vậy đầu có bề dày hợp lý khi nhìn từ phía trước.
3. Kẻ đường giữa mặt chạy dọc chính giữa khối, giúp bạn biết khuôn mặt đang quay về hướng nào.
4. Kẻ đường mày, là đường ngang đi qua vị trí lông mày, chia khuôn mặt thành phần trên và phần dưới.
5. Xác định đường chân mũi, là đường ngang đánh dấu vị trí đáy mũi.
6. Xác định đường cằm, là đường ngang đánh dấu phần dưới cùng của khuôn mặt.

Lưu ý: bài này không đưa ra tỉ lệ số học chính xác giữa các đường, vì tỉ lệ thay đổi theo từng người và từng góc nhìn. Bạn hãy quan sát mẫu thật để điều chỉnh.

Việc làm ngay: vẽ ba khối đầu nhìn từ ba hướng khác nhau (chính diện, nghiêng, hơi ngước lên) và kẻ các đường hướng dẫn trên từng khối.

Nhận biết các mặt phẳng chính: trán, thái dương, gò má, mũi, môi, cằm và hàm

Sau khi có khối đầu, bạn bắt đầu tìm các mặt phẳng nhỏ hơn bên trong. Với mỗi vùng, hãy tự hỏi hai câu: mặt phẳng này hướng về đâu, và ánh sáng sẽ làm nó sáng hay tối.

Trán

Trán thường được chia thành mặt phẳng phía trước khá thẳng và hai mặt phẳng nghiêng dần sang hai bên. Khi ánh sáng chiếu từ trên xuống, mặt trước của trán thường sáng, còn hai phần chuyển sang bên sẽ tối dần.

Thái dương

Thái dương là vùng nằm ở hai bên đầu, phía ngoài đuôi lông mày. Vùng này quay hẳn sang bên nên thường nằm trong vùng nửa tối khi ánh sáng chiếu từ phía trước. Đây là vùng người mới hay bỏ qua, khiến khuôn mặt nhìn như bị dán phẳng.

Gò má

Gò má có mặt phẳng hướng chéo về phía trước và sang bên. Bạn có thể nhận ra nó khi thấy một mảng sáng nằm trên gò và một vùng tối hơn ngay bên dưới.

Mũi

Mũi có thể xem như một khối gồm sống mũi ở giữa, hai mặt phẳng ở hai bên sống mũi và phần đầu mũi. Khi ánh sáng chiếu từ một bên, một cạnh của mũi sáng còn cạnh kia tối, giúp bạn thấy rõ hướng của từng mặt phẳng.

Môi

Vùng môi cong theo khối của răng và xương hàm bên dưới. Môi trên thường hướng hơi xuống, môi dưới hướng hơi lên, nên hai phần này bắt sáng khác nhau.

Cằm và hàm

Cằm là một khối nhô ra phía trước, còn hàm tạo thành các mặt phẳng chạy dọc từ tai về phía cằm. Mặt phẳng dưới của cằm và hàm thường tối vì hướng xuống dưới, xa nguồn sáng ở phía trên.

Ghi chú: hình dạng xương sọ ở vùng trán, gò má và hàm giải thích vì sao các mặt phẳng nằm ở vị trí như vậy. Học giải phẫu xương sẽ hữu ích để hiểu nguyên nhân, nhưng người mới hoàn toàn có thể bắt đầu bằng khối đầu và các mặt phẳng rồi bổ sung dần.

Việc làm ngay: lấy một bức ảnh chân dung có ánh sáng mạnh và dùng bút đánh dấu ranh giới giữa mặt phẳng sáng và mặt phẳng tối ở trán, thái dương, mũi.

Ánh sáng và bóng đổ trên các mặt phẳng

Ánh sáng là thứ giúp mặt phẳng hiện ra. Với một nguồn sáng duy nhất, bạn sẽ thấy các vùng sau trên khuôn mặt:

• Vùng sáng: những mặt phẳng hướng thẳng về phía nguồn sáng.
• Nửa tối: vùng chuyển tiếp, nơi mặt phẳng bắt đầu quay đi khỏi nguồn sáng.
• Bóng tối lõi: phần tối nhất trên chính khối, nằm ở nơi mặt phẳng quay hẳn khỏi ánh sáng.
• Bóng đổ: bóng mà một khối đổ lên khối khác, ví dụ bóng của mũi đổ lên má.
• Ánh sáng phản xạ: ánh sáng nhẹ bật lại từ môi trường xung quanh vào vùng tối, làm vùng tối không bị đen hoàn toàn.

Bài tập ba giá trị đậm nhạt: chỉ dùng ba mức độ là sáng, trung gian và tối để tô khuôn mặt. Đừng cố vẽ chi tiết. Nếu chỉ với ba mức mà khuôn mặt vẫn có khối, nghĩa là bạn đã nhìn đúng các mặt phẳng.

So sánh các cách học: tượng thạch cao, ảnh tham khảo, mô hình 3D, người thật

Mỗi cách học có ưu và nhược điểm riêng. Bạn không cần chọn duy nhất một cách mà có thể kết hợp.

• Tượng thạch cao: cho ánh sáng thật và có thể xoay quanh để quan sát, nhưng cần mua hoặc tìm nơi tiếp cận.
• Ảnh tham khảo: dễ tìm và ít tốn kém nhất, nhưng chỉ có một góc nhìn cố định và đôi khi ánh sáng phẳng.
• Mô hình 3D trên phần mềm: cho phép xoay góc nhìn và đổi hướng sáng, nhưng cần thiết bị và thời gian làm quen.
• Người thật: sinh động và giàu thông tin, nhưng khó giữ tư thế và ánh sáng cố định lâu.

Gợi ý kết hợp: bắt đầu với ảnh tham khảo có ánh sáng mạnh cho dễ, sau đó dùng tượng thạch cao hoặc mô hình 3D để hiểu khối từ nhiều góc, cuối cùng thử vẽ người thật khi đã quen.

Tiêu chí	Tượng thạch cao	Ảnh tham khảo	Mô hình 3D
Độ dễ tiếp cận	Trung bình, cần tìm hoặc mua	Cao, rất dễ tìm	Trung bình, cần thiết bị và làm quen
Chi phí	Tương đối cao hơn	Thấp nhất	Tùy thiết bị và phần mềm
Độ rõ ánh sáng	Rõ, ánh sáng thật	Tùy ảnh, cần chọn ảnh sáng mạnh	Rõ, có thể điều chỉnh
Khả năng xoay góc nhìn	Có, xoay vật hoặc đi quanh	Không, chỉ một góc	Có, xoay tự do

Lộ trình luyện tập 4 tuần từng bước

Đây là lộ trình gợi ý để tham khảo, không phải chuẩn bắt buộc. Bạn có thể kéo dài hoặc rút ngắn từng giai đoạn tùy tốc độ của mình. Mỗi tuần chỉ tập trung vào một mục tiêu và một bài tập ngắn. Nên luyện đều đặn, mỗi buổi ngắn vừa sức để dễ duy trì.

1. Tuần 1: Khối đầu. Mục tiêu là dựng được khối đầu từ nhiều hướng. Bài tập: vẽ nhiều khối cầu cắt hai bên và kẻ đường giữa mặt, đường mày, đường chân mũi, đường cằm.
2. Tuần 2: Các mặt phẳng chính. Mục tiêu là nhận ra mặt phẳng của trán, thái dương, gò má, mũi và hàm. Bài tập: phác các mặt phẳng lên khối đầu bằng những nét thẳng đơn giản.
3. Tuần 3: Ánh sáng. Mục tiêu là hiểu cách ánh sáng rơi lên từng mặt phẳng. Bài tập: tô khối đầu bằng ba giá trị đậm nhạt với một nguồn sáng.
4. Tuần 4: Chân dung hoàn chỉnh. Mục tiêu là kết hợp mọi thứ vào một bức chân dung. Bài tập: vẽ một chân dung từ ảnh hoặc vật mẫu, giữ các mặt phẳng và ánh sáng nhất quán.

Danh sách kiểm tra sau mỗi bài tập

Sau mỗi buổi tập, hãy đối chiếu bài của mình với danh sách dưới đây:

• Bạn đã xác định rõ một nguồn sáng duy nhất chưa?
• Khối đầu có nhìn đúng hướng, với đường giữa mặt và đường mày hợp lý không?
• Các mặt phẳng lớn (trán, thái dương, gò má, hàm) đã được phân biệt bằng độ sáng tối chưa?
• Các mặt phẳng có chuyển đổi rõ ràng, hay bị nhòe lẫn vào nhau?
• Đường viền có quá cứng khiến khối bị mất chiều sâu không?
• Vùng tối có còn giữ được chút ánh sáng phản xạ, hay bị tô đen kịt?
• Khi nheo mắt nhìn bài vẽ, bạn còn thấy được ba nhóm sáng, trung gian, tối không?

Lỗi thường gặp và cách sửa

• Vẽ đường viền quá cứng. Cách sửa: dùng nét nhẹ ở giai đoạn đầu và để sự chuyển đổi sáng tối tạo nên ranh giới của khối.
• Tô bóng không theo mặt phẳng. Cách sửa: trước khi tô, hãy xác định mặt phẳng hướng về đâu, rồi chỉ tô theo hướng và ranh giới của mặt phẳng đó.
• Bỏ qua thái dương. Cách sửa: luôn đánh dấu vùng thái dương như một mặt phẳng riêng ở hai bên đầu, thường nằm trong vùng nửa tối.
• Mọi mặt phẳng đều sắc như nhau. Cách sửa: chỉ giữ ranh giới sắc ở nơi mặt phẳng đổi hướng đột ngột, còn nơi chuyển dần thì làm mềm.
• Dùng ảnh phẳng ánh sáng. Cách sửa: chọn ảnh có một hướng sáng rõ, hoặc tự chụp mẫu dưới một chiếc đèn đặt lệch sang một bên.

Câu hỏi thường gặp

Nên học bao lâu mỗi ngày?

Gợi ý là luyện đều đặn và giữ mỗi buổi ngắn, vừa sức để dễ duy trì lâu dài. Thời lượng cụ thể tùy vào lịch của bạn, quan trọng là đều và có mục tiêu rõ cho mỗi buổi.

Có cần học giải phẫu xương không?

Học giải phẫu xương hữu ích vì giúp bạn hiểu vì sao các mặt phẳng có hình dạng và vị trí như vậy. Tuy nhiên, người mới có thể bắt đầu bằng khối đầu và mặt phẳng, rồi bổ sung kiến thức giải phẫu dần dần.

Có thể học chỉ bằng ảnh không?

Bạn hoàn toàn có thể bắt đầu bằng ảnh, đặc biệt là ảnh có ánh sáng mạnh và một hướng sáng rõ. Về sau, kết hợp thêm tượng thạch cao, mô hình 3D hoặc người thật sẽ giúp bạn hiểu khối từ nhiều góc hơn.

Nên chọn bút chì nào?

Gợi ý chung là dùng bút mềm cho vùng tối và bút cứng cho nét phác nhẹ. Lựa chọn cụ thể phụ thuộc thói quen, nên hãy thử vài loại và giữ loại nào bạn thấy thuận tay nhất.

Làm sao chuyển sang chân dung màu?

Nên nắm vững giá trị đậm nhạt trước rồi mới thêm màu. Một cách kiểm tra là chuyển ảnh màu sang đen trắng, xem các mặt phẳng còn rõ không, rồi áp dụng cách nhìn đó khi vẽ màu.

Tham gia cộng đồng của chúng tôi